De Perzische kat en muis

Wanneer we spreken over verhalen van kat en muis, denken de meesten al snel aan de tekenfilm Tom en Jerry. Toch zijn vertellingen over kat en muis eeuwenoud. Ze komen voor in uiteenlopende tradities, zoals in de Egyptische, Indiase, Arabisch, Chinese, Japanse en Perzische culturen. In dit blog zal ik het hebben over de schijnheilige kat, die staat voor een despotische religieuze leider. De muizen verbeelden de onschuldige bevolking van Perzië.

De auteur

Het verhaal mush o gorbe (“muis en kat”) wordt toegeschreven aan de dichter ‘Obeyd Zakani. In dit verhaal vertelt hij over de wrede daden en hypocrisie van een kat die de muizengemeenschap terroriseert. Zakani, die leefde in de 14e eeuw, is vooral bekend om zijn satirische en erotische gedichten. Het verhaal verwijst waarschijnlijk naar de despotische en fanatieke religieuze heerser Mobarez al-Din. Deze ontnam mensen hun vrijheden en stond bekend stond om zijn afwijzing van wijn en wijnhuizen. Zakani benadrukt het schijnheilige gedrag van de kat, hoe hij in wijn gemarineerde muizen opeet en vervolgens naar de moskee gaat om berouw te tonen. Ook zien we hoe de kat alles op een religieuze manier interpreteert, alsof God hem het recht gegeven heeft om de muizensamenleving te teisteren.

De plot

Zakani plaatst de openingsscène in een wijnhuis. De kat gaat naar een wijnhuis om jacht te maken op de muizen. Verborgen achter een wijnvat, houdt hij alles in de gaten. Opeens ziet hij een muis op een vat springen. De muis steekt zijn kop in het vat en drinkt wijn. Hij wordt dronken als een “drieste leeuw.” Eenmaal dronken zegt de muis tegen de kat, “kom maar! Ik bijt je kop af en vul je vacht op met een baal stro.”

De kat negeert deze uitdagingen eerst maar dan bespringt hij de muis als een luipaard. De muis smeekt om vergiffenis voor wat hij in zijn dronkenschap heeft gezegd. Maar de kat luistert niet en eet de muis die volgelopen was met wijn op. De dichter beschrijft vervolgens hoe de kat als een vrome moslim naar de moskee gaat om berouw te tonen: als een vrome geleerde zei hij zijn gebed:

“O God, mijn Schepper, ik heb berouw,

Nooit meer zal ik een muis doodbijten!

Voor dit onrechtmatig vergoten bloed

Zal ik twee kilo brood aan de armen geven.”

Een muis die achter de preekstoel zit, hoort alles wat de kat heeft gezegd en brengt het nieuws naar andere muizen. De muizen zijn natuurlijk verdrietig vanwege de gedode muis. Toch zijn ze ook verblijd over het berouw van de kat en zeggen:

“Hoera! De kat is tot inkeer gekomen.

Hij is nu een vrome, ascetische moslim.

Kijk maar hoe hij braaf zit in de moskee,

Zijn gebed verricht en om Gods hulp smeekt.”

De muizen zijn ontzettend blij en opgetogen. Onmiddellijk komen zeven notabele muizen uit hun midden naar voren. Zij willen cadeautjes aan de kat geven. De ene komt met een flesje wijn, een andere met gebraden lamsbout, weer een andere met krenten, etc. Met veel beleefheden begroeten zij de kat:

“O heer, voor wie ieder het leven veil heeft,

Wij willen een passend tribuut aan u brengen,

Wees zo goed om dit van ons te aanvaarden!”

De kat reageert met een frase uit de Koran, “In de hemel vindt gij onderhoud, waarlijk.” Daarna reageert hij als een religieuze leider die de geschenken interpreteert als Gods beloning, “wie zijn Heer dient ontvangt, zoveel is zeker.” Vervolgens vraagt hij de zeven muizen om dichter bij hem te komen. De muizen bibberen van angst maar komen langzaam naar de kat toe. Plotseling springt de kat op de muizen. Hij vangt vijf van hen: twee met de ene klauw, twee met de andere en een met zijn tanden. De andere twee muizen ontsnappen en brengen het bericht aan de andere muizen.

De muizen zijn diep bedroefd om de dood van hun leiders. Zij rouwen dagenlang. Daarna besluiten zij om naar hun koning te gaan om raad. De muizenkoning zit op zijn troon en ziet de menigte naderen. Zij betuigen respect en een van de muizen begint te spreken: “O grootste heerser van alle tijden! De kat heeft ons vreselijk onderdrukt. Nu hij moslim is geworden, is zijn gulzigheid zo buitensporig geworden dat hij vijf muizen in één keer doodt.”

De muizenkoning besluit zodanig wraak te nemen op de kat, dat dieren er nog lang over zullen praten. Hij regelt een leger van “driehonderdduizend muizen, bewapend met speren, pijl en boog, en scherpe zwaarden, klaar voor het gevecht.” De legerformatie wordt dan beschreven, hoe ieder vleugel eruitzag en hoe de soldaten uit verschillende hoeken van Perzië waren bijeengebracht. De kat krijgt nog een kans om zich te onderwerpen aan de muizen, maar hij zegt dat hij niet van plan is zijn stad Kerman te verlaten. In het diepste geheim formeert de kat een leger uit verschillende omliggende steden zoals Isfahan en Yazd.

De twee legers treffen elkaar in de provincie Fars bij de Perzische Golf. Het wordt een enorm gevecht. Een muis bijt het paard van de kat in een pees zodat hij uit de zadel valt. Op dat moment juichen de muizen en slaan zij de katten van hun paarden af. Het lijkt een overwinning. De muizen roeren de trom in triomf en vieren hun zege. Ze binden de poten van de kat met stevige touwen vast en voeren hem af naar de muizenkoning. Eenmaal voor de koning beveelt deze dat de kat wordt opgehangen. De kat wordt razend als een kokende pan. Met zijn tanden bijt hij het touw door en valt hij de muizen aan. Het hele muizenleger, de koning en alle andere muizen slaan op de vlucht.

Het verhaal eindigt hier maar de dichter Zakani zegt in zijn laatste versregel:

“Lees in het verhaal van kat en muis

Het relaas van schijnheiligheid, dierbare zoon.”

De Duiding

Er zijn verschillende elementen in dit verhaal die een duiding vragen. Wijn wordt niet direct met de islam verbonden maar Perzië is een van de oudste wijnculturen van de wereld. Vele klassieke dichters schrijven gedichten over wijn, wijn-produceren, wijnschenkers, wijnhuizen, etc. Wijn is dus een centraal onderdeel van de middeleeuwse Perzische cultuur. Terwijl veel wijn werd gedronken, gold wijn ook als symbool van een goddelijk geschenk.

De kat wordt afgebeeld als een vertegenwoordiger van islam, als een geestelijke die uiterlijk vroom is maar feitelijk een schijnheilige. Hij gaat naar de moskee, hij bidt, hij toont berouw, maar als de muizen naar hem toekomen om vrede te sluiten, pakt hij ze en doodt ze. De dichter kiest ervoor om de bevolking te identificeren met muizen en de islamitische onderdrukker met de kat.

De sympathie van de dichter ligt duidelijk bij de muizen en niet bij de kat, die als een despotische onderdrukker, zelfs als een moordenaar wordt afgebeeld, terwijl de muizen als slachtoffers figureren. In de cultuur van het 14e-eeuwse Iran veroordeelde men het openlijk tonen van het geloof, want een ware gelovige zou zijn of haar geloof en vroomheid nooit etaleren. Het tonen van geloof kon immers leiden tot aanzien bij anderen. Dat zou weer aanleiding geven tot hoogmoed en uiteindelijk tot huichelachtigheid. De muizen zijn vergevingsgezind: ondanks het onrecht zijn ze bereid vrede te sluiten met de kat, maar deze keert zich opnieuw tegen hen en doodt hen.

Wat ook opvalt is dat de dichter naar twee politieke systemen verwijst: de monarchie van de muizen en de theocratie van de kat. Met andere woorden: er wordt hier naar de kerk en staat verwezen. Als muizen in de problemen zitten, gaan ze naar de muizenkoning in plaats van naar de religieuze leider. Zij gaan ook niet bidden om Gods hulp, maar zoeken wijze raad bij hun koning.

Conclusie

Zakani vraagt “zijn zoon” – d.w.z. de lezer – om tussen de regels door te lezen en te begrijpen wat schijnheiligheid kan veroorzaken. Dat dit verhaal door de eeuwen heen populair is gebleven, weerspiegelt de ongemakkelijke verhouding tussen de bevolking en de geestelijkheid, in het bijzonder vanwege hun schijnheilige gedrag.

Ook in de afgelopen decennia is het verhaal bijzonder populair, vooral omdat veel Iraniërs op dit moment de geleerden die aan de macht zijn ervaren als huichelachtig, waarbij ze hun leven vergald zien door onderdrukking en geweld. Verhalen zoals De muis en de kat zijn niet louter vermaak, maar benadrukken ook de voortdurende strijd tussen vrijdenkers en de fanatieke religieuze vertegenwoordigers die een dubbelleven leiden.

De vertalingen zijn afkomstig uit J.T.P. de Bruijn, Een karavaan uit Perzië: klassieke Perzische poëzie (Amsterdam: Bulaaq, 2002), 222-8.

Asghar Seyed-Gohrab is hoogleraar Perzische en Iraanse Studies aan het Departement Filosofie en Religiewetenschap van de Universiteit Utrecht.

Afbeelding: Mice and the Cat (https://shahrefarang.com/en/mice-and-the-cat/).